مرتضى مطهرى
107
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )
ايده آليست ( سوفسطى ) به معنى حقيقى كلمه ايناناند . با اينهمه ما نمىتوانيم باور كنيم كه انسانى پيدا شود كه داراى خلقت صحيح بوده و مانند ساير افراد انسان كارهاى اين نوع را انجام دهد و علوم و ادراكات كه در ساير افراد نوع يافته مىشود در وى يافته نشود . هر يك از ماها با يك آزمايش دامنه دار هزاران فعل از خود ديده كه از علوم مختلفه به عنوان واقعبينى ( نه به عنوان انديشه ) سرچشمه مىگيرد و هر فعل ارادى وى متكى به اراده و هر اراده متكى به علم مىباشد و همچنين هر يك از ماها هزاران فرد از نوع خود با هزاران فعل ديده كه همهء آنها را با اراده و علم انجام مىدهد و اين علوم و افكار از خارج سرچشمه مىگيرد ( البته واقع بينى علوم و افكار همه به يك نحو نمىباشد چنان كه در مقالههاى بعدى روشن خواهد شد ) و از اينجا روشن مىشود كه ايده آليست حقيقى يكى از دو كس خواهد بود : ( 1 ) . كسى كه برخى از علوم و افكار نظرى به وى مشتبه شود و در عين حال كه يك سلسله علوم و افكار عملى و نظرى كه براى زندگى روزانه لازم مىباشد در ذهنش محفوظ و منشأ اثر هستند ، به واسطهء اختلافات و تناقضات كه در افكار و انظار دانشمندان ديده و يا خطاهايى كه از حواس خود مشاهده كرده ، معلومات محفوظهء خود را به حساب نياورده و از واقعبينى آنها غفلت ورزيده و فقط به اشتباهات و تناقضات مزبور چسبيده و مىگويد علوم و ادراكات ما از خارج كشف نمىكنند يعنى به چيزى علم نداريم . ( 2 ) . كسى كه بدون پيش آمدن آفتهاى ذهنى ، براى پارهاى از مقاصد فاسده و آزادى جستن از مقررات و اصول مسلّمهء اجتماعى ، اين مسلك را پيش گرفته است و در همه چيز ترديد و حتى در ترديد نيز ترديد مىكند ، در برابر هر حقيقت روشن و آشكارى مكابره مىنمايد . و از اين تقسيم ، روشن است كه راه گفتگو با اين دو دسته مختلف بوده و هر دسته طريق راهنمايى جداگانه دارد . اگر با ايده آليست « مشتبه » مواجه شديم بايد با رويّهء معتدلى در وى انصاف را به جنب و جوش آورده بگوييم مراد از « واقع بينى » اين معنى نيست كه ما هيچ خطا نمىكنيم ، ولى اگر هم هيچ راه به « واقع » نداشته باشيم كارى از پيش نمىرود ، و سپس يك سلسله علوم و ادراكات محفوظهء خودش را به خودش ارائه داده و مقدارى هم از انديشههاى غير منظم ( انديشههايى كه به دلخواه خود همه وقت مىتواند بكند ) به پيش آورده و تفاوت اين دو دسته از انديشهها را عيناً به وى نشان داده تا متذكر شود كه از ته دل به « واقع » معتقد بوده است . در اين صورت وى خواهد ديد كه :